Η παράσταση «Πέρσες – Λειτουργία, Δέηση κι Ακολουθία των Παθών των Περσών» στο Θέατρο Φούρνος δεν αντιμετωπίζει τον Αισχύλο ως «κλασικό κείμενο» προς αναβίωση, ούτε επιδιώκει να εντυπωσιάσει με σκηνικά ευρήματα ή σύγχρονες μεταγραφές· επιλέγει κάτι πιο απαιτητικό: να φέρει τον θεατή αντιμέτωπο με την έννοια της ήττας, όχι ως ιστορικό γεγονός, αλλά ως ανθρώπινη συνθήκη.
Από τα πρώτα λεπτά της παράστασης γίνεται φανερό ότι δεν πρόκειται για ένα συνηθισμένο ανέβασμα αρχαίου δράματος. Ο θεατής δεν παρακολουθεί απλώς· συμμετέχει σιωπηλά σε μια τελετουργία μνήμης, σε μια σκηνική διαδικασία που μοιάζει περισσότερο με λειτουργία πένθους παρά με θεατρική αφήγηση.
Το κείμενο: από τη Σαλαμίνα στο σήμερα
Οι Πέρσες είναι η μοναδική σωζόμενη τραγωδία που δεν αντλεί από τον μύθο αλλά από την Ιστορία. Η ήττα των Περσών στη Σαλαμίνα δεν παρουσιάζεται εδώ ως θρίαμβος των νικητών, αλλά ως κραυγή των ηττημένων. Και αυτή ακριβώς η οπτική είναι που καθιστά το έργο τόσο διαχρονικό.
Στη συγκεκριμένη σκηνική ανάγνωση, η ιστορική αφήγηση λειτουργεί ως αφετηρία. Το βάρος πέφτει όχι στη μάχη, αλλά στη στιγμή μετά: όταν η αυταπάτη καταρρέει, όταν η εξουσία μένει γυμνή, όταν η ύβρις έρχεται αντιμέτωπη με τις συνέπειες. Οι Πέρσες δεν είναι «οι άλλοι». Είναι όλοι όσοι πίστεψαν ότι η δύναμη, η εξουσία ή η υπεροχή μπορούν να ακυρώσουν το μέτρο.
Η τραγωδία μετατρέπεται έτσι σε έναν καθρέφτη του σύγχρονου κόσμου: κοινωνίες που προχωρούν χωρίς αυτογνωσία, ηγεσίες που δεν αφουγκράζονται, συλλογικότητες που σιωπούν — μέχρι να έρθει η πτώση.
Ο χώρος και η σκηνογραφία: τόπος μνήμης, όχι θέαμα
Ο έντονα φορτισμένος και ατμοσφαιρικός χώρος του Θεάτρου Φούρνος αξιοποιείται με τρόπο καθοριστικό. Η σκηνή μοιάζει με υπόγειο παρεκκλήσι ή κρύπτη, μετατρέπεται σε τόπο μνήμης και κατάνυξης, έναν τόπο όπου η Ιστορία δεν γίνεται αφήγημα αλλά ανακαλείται. Η σκηνογραφία είναι λιτή, συμβολική, χωρίς περιττά στοιχεία. Κάθε αντικείμενο (π.χ, τα ευρήματα κι οι εγκαταστάσεις μιας θεοτόκου Άτοσσας, τα χαλιά που απλώνονται στη διάρκεια της παράστασης, με γραμμένα πάνω τα ονόματα των νεκρών Περσών) μοιάζει να φέρει βάρος μνήμης, σαν να έχει ήδη «ζήσει» πριν από την παράσταση.
Ο χώρος δεν λειτουργεί ως φόντο, αλλά ως ενεργό πεδίο. Δημιουργεί την αίσθηση ότι οι λέξεις του Αισχύλου αναδύονται από τα ίδια τα τοιχώματα, ότι το παρελθόν δεν είναι μακριά, αλλά παρόν και επίμονο.
Κοστούμια: ένδυση πένθους και συνείδησης
Η ενδυματολογία (κοστούμια : Δόμνα Ζαφειροπούλου, χειροποίητες ενδυματολογικές εξαρτήσεις : Στέλλα Ζαφειροπούλου) κινείται στην ίδια γραμμή λιτότητας και ουσίας. Τα κοστούμια δεν επιδιώκουν ιστορική αναπαράσταση· επιλέγουν μια διαχρονική, σχεδόν ασκητική αισθητική. Ενδιαφέρουσες αποχρώσεις, απλές γραμμές, υλικά που θυμίζουν τελετουργική ένδυση. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι τα κοστούμια λειτουργούν δραματουργικά, βοηθώντας τις μεταβάσεις ανάμεσα στους ρόλους. Οι προσθαφαιρέσεις και διαφοροποιήσεις δεν δηλώνουν απλώς ποιος μιλά, αλλά σε ποια ψυχική κατάσταση βρισκόμαστε. Το ένδυμα δεν μεταμορφώνει τον ηθοποιό· αποκαλύπτει την εσωτερική του μετατόπιση.
Μουσική και ρυθμός: ανάμεσα στη σιωπή και τον λόγο
Η μουσική σύνθεση του Στέφανου Κοζάνη δεν χρησιμοποιείται για να υπογραμμίσει συναισθηματικά στιγμές με εύκολο τρόπο. Αντίθετα, λειτουργεί υπόγεια, σαν παλμός. Μαζί με τις σιωπές και τον φωτισμό, διαμορφώνει έναν ρυθμό που δεν καθοδηγεί, αλλά συνοδεύει το θεατή. Η παράσταση ξέρει πότε να μιλήσει και πότε να σωπάσει. Και αυτή η ισορροπία είναι από τα μεγαλύτερα ατού της.
Ο Φαίδων Καστρής: ένα σώμα, πολλές ψυχές
Το πιο εντυπωσιακό και καθοριστικό στοιχείο της παράστασης είναι ότι όλοι οι ρόλοι ενσαρκώνονται από έναν μόνο ηθοποιό, από τους πιο ξεχωριστούς και αυθεντικούς που διαθέτει αυτή τη στιγμή το ελληνικό θέατρο, που παράλληλα σκηνοθετεί και όλη αυτή την «τελετουργία». Ο Φαίδων Καστρής υποδύεται την Άτοσσα, τον Αγγελιοφόρο, τον Χορό, τον Δαρείο και τον Ξέρξη — και το κάνει χωρίς θεατρινισμούς, χωρίς κραυγαλέες αλλαγές, χωρίς επίδειξη.
Δεν «παίζει» διαφορετικούς χαρακτήρες με την παραδοσιακή έννοια. Δημιουργεί διαφορετικές εσωτερικές καταστάσεις. Η Άτοσσα έχει τον φόβο και την αγωνία της μητέρας και της εξουσίας. Ο Αγγελιοφόρος κουβαλά την ωμή αλήθεια της καταστροφής. Ο Χορός δεν είναι συλλογικό σώμα, αλλά συλλογική συνείδηση. Ο Δαρείος εμφανίζεται ως μνήμη και προειδοποίηση. Και ο Ξέρξης δεν είναι τύραννος, αλλά άνθρωπος συντετριμμένος από τη συνειδητοποίηση.
Οι μεταβάσεις γίνονται, εκτός απ’ τις ενδυματολογικές και σκηνικές εναλλαγές, με μεταπτώσεις στη φωνή, στον τόνο, στον ρυθμό της αναπνοής, στην κίνηση και στη στάση του σώματος, κυρίως όμως στο βλέμμα. Ο θεατής καταλαβαίνει ποιος μιλά όχι τόσο επειδή του το δείχνουν, αλλά επειδή το αισθάνεται. Η ικανότητά του Φαίδωνα Καστρή του να μεταβαίνει από την απόγνωση στην κομμένη σιωπή και πάλι στην κραυγή, μεταφέρουν τον θεατή από την αφηγηματική θέση στη βιωματική συμμετοχή.
Ένα μοναδικό και πολύτιμο «δώρο» που ελάχιστοι ηθοποιοί μπορούν να το προσφέρουν τόσο απλόχερα το κοινό τους. Ο Φαίδων Καστρής διαθέτει αυτό το σπάνιο χάρισμα. Σε στιγμές, η αίσθηση είναι ότι δεν παρακολουθείς έναν ηθοποιό να παίζει, αλλά έναν άνθρωπο να κουβαλά τη μνήμη ενός ολόκληρου κόσμου που κατέρρευσε.
Αυτή η επιλογή δεν είναι απλώς τεχνικό κατόρθωμα. Είναι βαθιά πολιτική και φιλοσοφική: όλοι οι ρόλοι συνυπάρχουν μέσα στον ίδιο άνθρωπο. Η εξουσία, η μετάνοια, η ήττα, η μνήμη και η συλλογική ευθύνη δεν είναι ξεχωριστές οντότητες· είναι όψεις της ίδιας ανθρώπινης φύσης. Η ερμηνεία του Καστρή δεν είναι απλώς εντυπωσιακή· είναι ψυχική ανάταση και κάθαρση που σε προκαλεί να αναρωτηθείς τι σημαίνει να είσαι ηττημένος — όχι μόνο στον πόλεμο, αλλά στη ζωή, στην κουλτούρα, στην ιστορία.
Η σκηνοθετική γραμμή του Φαίδωνα Καστρή είναι βαθιά στοχαστική: κάθε στιγμή της παράστασης λειτουργεί σαν «κάλεσμα» να αναγνωρίσουμε μέσα μας τις δικές μας μορφές ύβρης και πένθους. Η παράσταση χτίζεται με ρυθμό εσωτερικό. Οι παύσεις δεν είναι κενά, αλλά χρόνος για να «ριζωθεί» ο λόγος μέσα στον θεατή. Η σκηνοθεσία δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει· προσπαθεί να κρατήσει ανοιχτό τον διάλογο ανάμεσα στο κείμενο και στο παρόν. Αυτό που μένει στο τέλος δεν είναι απλά η ανάμνηση ενός αρχαίου δράματος· είναι μια προσωπική συνάντηση με το δικό μας είδωλο μέσα σε καταστάσεις εσωτερικής πτώση του ανθρώπου και του πολιτισμού.
Συμπέρασμα: μια παράσταση που σε κοιτά στα μάτια
Οι Πέρσες στο Θέατρο Φούρνος είναι μια παράσταση χαμηλών τόνων, αλλά μεγάλης έντασης. Δεν φωνάζει, δεν εξηγεί, δεν καθοδηγεί. Aπλώς σε καλεί.
Με λιτά. αλλά απολύτως εύστοχα μέσα, καθαρή σκηνοθετική γραμμή και μια ερμηνεία βαθιάς συγκέντρωσης, ευαισθησίας και αλήθειας από τον Φαίδωνα Καστρή, η παράσταση καταφέρνει να μετατρέψει ένα αρχαίο κείμενο σε ζωντανή εμπειρία αυτογνωσίας.
Φεύγεις με την αίσθηση ότι συμμετείχες σε κάτι αναγκαίο και ουσιαστικό. Κι αυτό, τελικά, είναι ίσως η πιο ουσιαστική μορφή αγάπης που μπορεί να δείξει μια παράσταση στο κοινό της και ο λόγος που η παράσταση αυτή μας αφορά όλους. Η εν λόγω δουλειά, που αγαπήθηκε πολύ και η παράσταση αφού ολοκληρώσει τον πρώτο της κύκλο, από 25 Φεβρουαρίου θα παίζει κάθε Τετάρτη ως και 22 Απριλίου!
Mια παράσταση για την ήττα που κουβαλάμε μέσα μας...
Σκηνοθεσία & Ερμηνεία: Φαίδων Καστρής
Θέατρο Φούρνος
Μια Λειτουργία για τους Πέρσες του Αισχύλου - www.kalitheasi.gr